To jest artykuł główny przewodnika Wszystko o zatokach. Szczegóły znajdziesz w osobnych artykułach: leczenie ostrego zapalenia zatok, zapalenie zatok czołowych, przewlekłe zapalenie zatok i polipy nosa, powikłania zapalenia zatok, tomografia zatok: jak czytać opis i operacja zatok (FESS).
W skrócie
- Zapalenie zatok to prawie zawsze zapalenie nosa i zatok jednocześnie, bo to jeden, połączony układ.
- Ostre zapalenie trwa krócej niż 12 tygodni i w większości przypadków jest wirusowe: towarzyszy przeziębieniu i mija samo.
- Przewlekłe zapalenie trwa dłużej niż 12 tygodni; może przebiegać z polipami nosa albo bez nich.
- Przy zwykłym ostrym zapaleniu nie robi się RTG ani tomografii i zwykle nie potrzeba antybiotyku.
- Pilnie do lekarza: obrzęk wokół oka, zaburzenia widzenia, silny ból głowy, sztywność karku, splątanie.
Czym są zatoki przynosowe?
Zatoki przynosowe, inaczej zatoki oboczne nosa, to przestrzenie wypełnione powietrzem, które znajdują się w kościach twarzy i czaszki. Każda zatoka łączy się z jamą nosa wąskim ujściem. Przez nie zatoka się wentyluje i oczyszcza: śluz jest przesuwany do nosa przez drobne rzęski na powierzchni błony śluzowej.
Największe zatoki mają swoje nazwy:
- zatoki szczękowe: pod oczodołami, po bokach nosa; ich dno leży tuż nad korzeniami górnych zębów,
- zatoki czołowe: w kości czołowej, nad oczodołami,
- zatoki sitowe: wiele drobnych komórek między oczodołami, nad przewodami nosowymi,
- zatoka klinowa: głęboko, w środku czaszki, za zatokami sitowymi.
Położenie zatok przynosowych (schemat poglądowy)
Zatoki rozwijają się stopniowo. U małych dzieci są to tylko niewielkie uchyłki błony śluzowej, które z wiekiem powiększają się i wypełniają powietrzem. Zatoki czołowe pojawiają się najpóźniej, a u części dorosłych są małe lub nie rozwijają się wcale. Dobrze wykształcone zatoki ma się dopiero w wieku dorosłym. Dlatego o przewlekłym zapaleniu zatok u małych dzieci trzeba mówić ostrożnie, a za zatkany nos i chrapanie u przedszkolaka częściej odpowiada przerost migdałka gardłowego.
Porównanie wielkości zatok u dorosłego (strona lewa) i u dziecka 4–5-letniego (strona prawa)
Prawidłowe zatoki są upowietrznione, czyli wypełnione powietrzem. Jeśli w opisie tomografii czytasz „zatoki oboczne nosa powietrzne”, oznacza to po prostu, że są zdrowe. Inne często spotykane sformułowania wyjaśniamy w artykule tomografia zatok: jak czytać opis.
Co to jest zapalenie zatok?
Zatoki łączą się z nosem, dlatego każdy katar w mniejszym lub większym stopniu obejmuje także błonę śluzową zatok. Lekarze mówią więc coraz częściej o zapaleniu nosa i zatok przynosowych (rhinosinusitis). Błona śluzowa obrzęka, ujścia zatok się zwężają, a wydzielina zalega w środku. To daje uczucie rozpierania i ból.
Wyróżniamy:
- Ostre zapalenie zatok: objawy pojawiają się nagle i mijają w ciągu 12 tygodni, zwykle dużo szybciej. W zdecydowanej większości wywołują je wirusy przeziębienia. Bakteryjne zapalenie zatok rozwija się tylko w około 0,5–2% wirusowych infekcji.
- Nawracające ostre zapalenie zatok: kilka wyraźnych epizodów w roku (zwykle za kryterium przyjmuje się co najmniej 4), a między nimi okresy bez objawów.
- Przewlekłe zapalenie zatok: objawy trwają dłużej niż 12 tygodni. Może przebiegać z polipami nosa albo bez polipów. To już inna choroba niż przedłużający się katar: chodzi o przewlekły stan zapalny błony śluzowej, często związany z astmą i alergią. Więcej w artykule przewlekłe zapalenie zatok i polipy nosa.
Osobną postacią jest zębopochodne zapalenie zatoki szczękowej. Dno tej zatoki leży tuż nad korzeniami górnych zębów, więc zakażenie z chorego zęba albo powikłanie zabiegu stomatologicznego może przejść do zatoki. Typowo dotyczy jednej strony i daje nieprzyjemny zapach wydzieliny.
Objawy zapalenia zatok
Objawy ostrego zapalenia zatok
O ostrym zapaleniu zatok mówimy, gdy nagle pojawią się co najmniej dwa objawy, a jednym z nich jest zatkany nos albo wyciek z nosa:
- zatkany, niedrożny nos,
- wyciek z nosa lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- ból lub uczucie ucisku i rozpierania twarzy (czoło, policzki, okolica między oczami),
- osłabiony albo utracony węch.
Ból często nasila się przy pochyleniu głowy do przodu. Przy zapaleniu zatoki szczękowej może boleć jak ząb w górnej szczęce. Zwykle towarzyszą temu typowe objawy przeziębienia: osłabienie, ból gardła, kaszel.
Czy przy zapaleniu zatok jest gorączka?
Może być, ale nie musi. W zwykłym, wirusowym zapaleniu zatok gorączka bywa niewysoka i krótka. Za bakteryjnym zapaleniem zatok przemawia połączenie kilku cech: gorączka powyżej 38°C, silny, często jednostronny ból twarzy, ropna wydzielina, wysokie wskaźniki zapalne w badaniach krwi i tzw. podwójne zachorowanie, czyli ponowne pogorszenie po kilku dniach poprawy. W przewlekłym zapaleniu zatok gorączki zwykle nie ma.
Przeziębienie zwykle słabnie po kilku dniach i mija do około 10. dnia. Niepokojące jest ponowne pogorszenie po 5. dniu albo objawy, które nie słabną dłużej niż 10 dni (schemat poglądowy).
Objawy przewlekłego zapalenia zatok
Objawy przewlekłego zapalenia są mniej burzliwe, ale męczące, bo trwają miesiącami: stale zatkany nos, gęsta wydzielina spływająca do gardła, osłabiony węch, uczucie ucisku w twarzy, kaszel, chrząkanie, zmęczenie. Gorączki zwykle nie ma. Silny ból twarzy nie jest typowy dla przewlekłego zapalenia zatok; jeśli dominuje ból bez innych objawów nosowych, trzeba szukać innej przyczyny, np. migreny.
Gdzie boli? Objawy zależnie od zatoki
| Zatoka | Gdzie najczęściej boli lub rozpiera |
|---|---|
| Szczękowa | policzek, okolica pod okiem, górne zęby |
| Czołowa | czoło nad brwią, nasila się przy pochyleniu |
| Sitowe | między oczami, u nasady nosa, za okiem |
| Klinowa | głęboko w głowie, w potylicy lub ciemieniu |
Ból zatok czołowych jest szczególnie dokuczliwy, a powikłania tej okolicy wymagają czujności. Więcej: zapalenie zatok czołowych.
Co predysponuje do zapalenia zatok?
Do zapalenia zatok sprzyjają przede wszystkim czynniki, które utrudniają wentylację i oczyszczanie zatok:
- alergiczny nieżyt nosa: obrzęk błony śluzowej zatyka ujścia zatok,
- skrzywienie przegrody nosa i inne cechy budowy nosa; więcej w artykule skrzywiona przegroda nosa,
- astma i nadwrażliwość na aspirynę, które często idą w parze z polipami nosa,
- palenie tytoniu, także bierne,
- choroby zębów górnej szczęki (zębopochodne zapalenie zatoki szczękowej),
- u dzieci przerost migdałka gardłowego,
- rzadziej: zaburzenia pracy rzęsek, mukowiscydoza, niedobory odporności.
Zadaniem lekarza jest znaleźć te czynniki i, jeśli to możliwe, je wyeliminować, zwłaszcza gdy zapalenie zatok nawraca.
Jak zbadać zatoki?
Zatok nie widać w zwykłym badaniu nosa. Laryngolog może jednak ocenić ich ujścia i zobaczyć, czy z nich nie spływa ropa, zwłaszcza gdy ogląda nos cienkim endoskopem (badanie trwa kilka minut, wykonuje się je w gabinecie po znieczuleniu śluzówki sprayem).
- Ostre zapalenie zatok rozpoznaje się na podstawie objawów i badania. Wytyczne nie zalecają RTG ani tomografii, jeśli nie ma podejrzenia powikłań lub innej choroby: obraz zatok w czasie przeziębienia i tak bywa zmieniony i nie wpływa na leczenie.
- Przewlekłe zapalenie zatok trzeba potwierdzić badaniem: endoskopią nosa lub tomografią komputerową. Tomografia pokazuje, które zatoki są zajęte, oraz cechy budowy, które utrudniają ich wentylację, np. skrzywioną przegrodę.
- Zdjęcie RTG zatok ma dziś niewielką wartość: nie pokazuje dokładnie zatok sitowych ani ujść zatok.
- Tomografia przed operacją jest niezbędna, bo pokazuje chirurgowi przebieg cienkich ścian kostnych oddzielających zatoki od oczodołu i mózgu.
Uwaga na przypadkowe znaleziska: pogrubienie błony śluzowej czy torbiel w zatoce szczękowej widuje się w badaniach obrazowych u bardzo wielu osób bez żadnych dolegliwości. W norweskim badaniu populacyjnym, w którym rezonans głowy wykonano losowo wybranym osobom w wieku 50–66 lat, jakieś zacienienie w zatokach miało 2 na 3 badanych, a pogrubienie błony śluzowej co drugi. Taki opis bez objawów zwykle nie wymaga leczenia: tomografia zatok: jak czytać opis.
Na zdjęciach poniżej widoczne są zatoki u dorosłego bez dolegliwości. Żółte gwiazdki wskazują zatoki, niebieskie oczodoły z gałkami ocznymi, czerwone mózg. Czerwone strzałki pokazują cienkie blaszki kostne, które oddzielają zatoki od mózgu.
Zatoki oboczne nosa w tomografii komputerowej: przekrój czołowy
Zatoki oboczne nosa w tomografii komputerowej: przekrój strzałkowy
Leczenie zapalenia zatok
Ostre zapalenie zatok leczy się przede wszystkim objawowo: płukanie nosa solą fizjologiczną, leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, krótko krople obkurczające, a przy przedłużających się objawach steryd donosowy. Antybiotyk jest potrzebny tylko w części przypadków bakteryjnych. Według przeglądu Cochrane bez antybiotyku po tygodniu zdrowieje prawie połowa chorych, a po dwóch tygodniach prawie dwie trzecie; antybiotyk przyspiesza wyzdrowienie tylko u 5–11 osób na 100, a działania niepożądane wywołuje u kolejnych 13 na 100. Szczegóły, w tym domowe sposoby i to, kiedy jednak antybiotyk: leczenie ostrego zapalenia zatok.
Przewlekłe zapalenie zatok leczy się długo: codzienne płukanie nosa i steryd donosowy to podstawa. Gdy to nie wystarcza, rozważa się operację endoskopową, a przy ciężkich polipach także leki biologiczne. Więcej: przewlekłe zapalenie zatok i polipy nosa i operacja zatok (FESS).
Jeśli ostre zapalenie zatok powtarza się kilka razy w roku, warto poszukać przyczyny. Klasyczne przykłady to skrzywiona przegroda nosa, alergia, przerost migdałka gardłowego u dziecka lub chory ząb przy jednostronnym zapaleniu zatoki szczękowej.
Kiedy do lekarza?
Do lekarza warto się zgłosić, gdy:
- objawy nie słabną po 10 dniach albo po kilku dniach poprawy wyraźnie się nasilają,
- pojawia się wysoka gorączka i silny, jednostronny ból twarzy,
- zapalenie zatok nawraca kilka razy w roku albo objawy trwają ponad 12 tygodni,
- objawy dotyczą tylko jednej strony nosa, z nieprzyjemnym zapachem lub krwistą wydzieliną.
Pilnie, bez czekania (izba przyjęć, SOR), gdy pojawi się: obrzęk lub zaczerwienienie powieki, ból oka, podwójne lub pogorszone widzenie, wytrzeszcz, silny ból głowy, sztywność karku, wymioty, splątanie lub senność, obrzęk czoła. Szczególnej uwagi wymagają małe dzieci, u których infekcja szybko prowadzi do objawów ogólnych i odwodnienia.
Powikłania zapalenia zatok
Zatoki leżą tuż przy oczodołach i mózgu i są od nich oddzielone jedynie cienkimi blaszkami kostnymi. U części zdrowych ludzi w niektórych miejscach kostnej przegrody brakuje i zatokę od mózgu oddziela tylko opona. Dlatego zakażenie z zatok może, choć rzadko, przejść dalej:
- na oczodół: zapalenie tkanek wokół oka, ropień oczodołu, zaburzenia widzenia,
- do wnętrza czaszki: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu, zakrzepica zatok żylnych,
- na kość czołową: zapalenie kości z ropniem pod okostną czoła.
Ważne: powikłania zapalenia zatok są rzadkie, ale mogą zagrażać wzrokowi i życiu. Wymagają leczenia w szpitalu, często także operacji. Objawy alarmowe opisujemy w artykule powikłania zapalenia zatok.
Zapalenie zatok u dzieci
U dzieci bakteryjne zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy katar lub kaszel w ciągu dnia trwa ponad 10 dni bez poprawy, gdy po poprawie następuje pogorszenie albo gdy od początku jest wysoka gorączka (od 39°C) z ropną wydzieliną przez co najmniej 3 dni. Zdjęć zatok nie wykonuje się, chyba że lekarz podejrzewa powikłanie. Przy przewlekle zatkanym nosie i chrapaniu u małego dziecka najczęstszą przyczyną jest przerost migdałka gardłowego, a nie choroba zatok.
Źródła i dodatkowe informacje
- European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020 (EPOS 2020) – europejskie wytyczne, Rhinology 2020
- Clinical practice guideline (update): adult sinusitis – wytyczne AAO-HNS 2015 oraz aktualizacja 2025
- Antibiotics for acute rhinosinusitis in adults – przegląd Cochrane 2018
- New treatment options for acute rhinosinusitis according to EPOS 2020 – Otolaryngologia Polska 2021
- Diagnosis and management of acute bacterial sinusitis in children aged 1 to 18 years – wytyczne Amerykańskiej Akademii Pediatrii 2013
- Epidemiology of chronic rhinosinusitis: prevalence and risk factors – przegląd 2022
- Incidental findings in MRI of the paranasal sinuses in adults (HUNT MRI) – badanie populacyjne 2014
- Odontogenic sinusitis: a state-of-the-art review – przegląd 2022
- Sinusitis – informacje dla pacjentów (American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery)