Ten artykuł jest częścią przewodnika zapalenie zatok przynosowych.
Kiedy wykonuje się tomografię zatok?
Tomografia komputerowa (TK) dokładnie pokazuje zatoki, cienkie ściany kostne i drogi odpływu wydzieliny do nosa. Wykonuje się ją:
- przy przewlekłym zapaleniu zatok, żeby potwierdzić rozpoznanie i ocenić jego rozległość,
- przy nawracających zapaleniach zatok, poza okresem infekcji,
- przy podejrzeniu powikłań (zwykle z kontrastem, czasem razem z rezonansem),
- przed operacją zatok lub przegrody, jako „mapa” dla chirurga,
- przy zmianie po jednej stronie nosa, podejrzeniu guza lub zapalenia od zęba.
Nie wykonuje się jej przy zwykłym ostrym zapaleniu zatok: wytyczne zalecają, by nie robić wtedy żadnych zdjęć, jeśli lekarz nie podejrzewa powikłań ani innej choroby. Zdjęcie RTG zatok ma dziś niewielką wartość, bo nie pokazuje dokładnie zatok sitowych ani ujść zatok.
Najważniejsza zasada: opis to nie diagnoza
Drobne zmiany w zatokach są niezwykle częste u ludzi zdrowych. W norweskim badaniu populacyjnym, w którym rezonans głowy wykonano losowo wybranym osobom w wieku 50–66 lat:
- jakieś zacienienie w zatokach miało 66% badanych,
- pogrubienie błony śluzowej 49%, najczęściej w zatokach szczękowych,
- torbiele i polipy w zatokach szczękowych 32%,
- płyn tylko 6%.
Podobnie w tomografiach wykonywanych przed operacją przegrody nosa przypadkowe zmiany w zatokach miał prawie co trzeci pacjent, najczęściej torbiel retencyjną. Dlatego o rozpoznaniu decydują objawy i badanie laryngologiczne, a opis tomografii je uzupełnia. Zmiana bez objawów zwykle nie wymaga leczenia.
Słowniczek opisu tomografii zatok
| Sformułowanie w opisie | Co oznacza |
|---|---|
| Zatoki oboczne nosa (przynosowe) powietrzne, prawidłowo upowietrznione | Zatoki są wypełnione powietrzem, czyli prawidłowe. |
| Pogrubienie błony śluzowej, zmiany śluzówkowe, obrzęk śluzówki | Błona śluzowa wyściełająca zatokę jest grubsza niż zwykle. Bardzo częste także bez objawów; drobne pogrubienie (kilka milimetrów) zwykle nie ma znaczenia. |
| Zmiany zapalne zatok, zacienienie częściowe lub całkowite | Część zatoki lub cała jest wypełniona obrzękniętą śluzówką lub wydzieliną. Znaczenie zależy od objawów i rozległości. |
| Poziom płynu (poziom płynowo-powietrzny) | W zatoce jest płyn. Najczęściej oznacza świeży stan zapalny (lub krew po urazie). |
| Torbiel retencyjna, torbiel śluzowa, polip zatoki szczękowej | Kopulasta, gładka zmiana zwykle na dnie zatoki szczękowej. Bardzo częsta i przeważnie bez znaczenia. |
| Polipy, polipowatość | Polipy w nosie i zatokach. Gdy dotyczą obu stron, to zwykle przewlekłe zapalenie zatok z polipami: przewlekłe zapalenie zatok i polipy nosa. |
| Kompleks ujściowo-przewodowy drożny / niedrożny | Wspólna droga odpływu z zatok szczękowej, czołowej i przednich sitowych. Niedrożność sprzyja zaleganiu wydzieliny. |
| Skrzywienie (deviatio) przegrody nosa, kolec przegrody | Przegroda odchyla się w jedną stronę. Bardzo częste; znaczenie ma tylko, gdy utrudnia oddychanie: skrzywiona przegroda nosa. |
| Małżowina pęcherzowa (concha bullosa) | Środkowa małżowina nosowa zawiera komórkę powietrzną. Częsty wariant budowy, zwykle bez znaczenia. |
| Przerost małżowin nosowych dolnych | Powiększone małżowiny, które mogą zwężać przewody nosowe. Często wynikają z obrzęku śluzówki (np. alergii). |
| Hipoplazja / aplazja zatoki czołowej | Zatoka czołowa jest mała albo jej nie ma. Wariant budowy, nie choroba. |
| Kostniak (osteoma) | Niezłośliwa, twarda zmiana kostna, najczęściej w zatoce czołowej lub sitowej. Małe zwykle się tylko obserwuje. |
| Zmiany okołowierzchołkowe zębów, zapalenie zatoki szczękowej jednostronne | Możliwe zapalenie zatoki pochodzenia zębowego. Potrzebna konsultacja stomatologiczna. |
| Skala Lunda-Mackaya (np. 6/24) | Punktowa ocena zacienienia zatok (0 = wszystkie powietrzne, 24 = wszystkie całkowicie zacienione). Używana w badaniach naukowych i przed operacją; niewielka liczba punktów zdarza się u osób zdrowych. |
Na zdjęciu poniżej widać prawidłowe zatoki i nos w tomografii: zatoki są czarne (wypełnione powietrzem), a przegroda nosa jest tylko nieznacznie skrzywiona.

Przekrój czołowy w tomografii komputerowej. A: przegroda nosa, B i C: małżowiny nosowe, D: zatoka szczękowa, E: zatoki sitowe
Torbiel zatoki szczękowej
To jedno z najczęściej opisywanych znalezisk. Torbiel retencyjna powstaje, gdy zatka się drobny gruczoł w błonie śluzowej i wypełni wydzieliną. W tomografiach przed operacją przegrody była najczęstszą przypadkową zmianą w zatokach (połowa wszystkich znalezisk). Zwykle nie daje objawów i nie wymaga leczenia. Laryngolog może zalecić dalsze postępowanie, gdy torbiel jest bardzo duża, zatyka ujście zatoki, daje objawy albo przed niektórymi zabiegami stomatologicznymi (np. podniesieniem dna zatoki przed implantem).
Skrzywiona przegroda i ból głowy w opisie
W opisie często pojawia się skrzywienie przegrody, kolec przegrody, małżowina pęcherzowa czy „punkty kontaktu” błony śluzowej. To częste warianty budowy. W badaniu porównawczym występowały podobnie często u osób z bólami głowy i bez nich, więc sama ich obecność w tomografii nie przesądza, że to one są przyczyną bólu. Tomografia może też nie oddawać dokładnie stopnia skrzywienia przegrody, dlatego o leczeniu decyduje badanie laryngologiczne i objawy.
Jak przygotować się do wizyty z wynikiem?
- zabierz płytę z badaniem, nie tylko opis: laryngolog oceni obrazy samodzielnie,
- zapisz objawy: od kiedy, po której stronie, czy węch jest osłabiony, ile było infekcji w roku,
- przynieś listę leków, w tym sprayów do nosa i informację, jak długo ich używasz,
- jeśli badanie robiono w trakcie infekcji, powiedz o tym lekarzowi.
Źródła i dodatkowe informacje
- Clinical practice guideline (update): adult sinusitis – wytyczne AAO-HNS 2015 oraz aktualizacja 2025
- European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020 (EPOS 2020) – europejskie wytyczne
- Incidental findings in MRI of the paranasal sinuses in adults (HUNT MRI) – badanie populacyjne 2014
- Incidental sinus opacifications in patients undergoing septoplasty or septorhinoplasty – Ann Otol Rhinol Laryngol 2020
- Anatomical variations and disease of the maxillary sinuses in cone beam CT: a systematic review – przegląd 2014
- Mucosal contact points and paranasal sinus pneumatization: does radiology predict headache causality? – Laryngoscope 2015
- Clinical consensus statement: septoplasty with or without inferior turbinate reduction – konsensus AAO-HNS 2015
- Hidden unilateral aplasia of the frontal sinus – badanie polskich autorów, 2015
- Diagnosing odontogenic sinusitis: an international multidisciplinary consensus statement – konsensus 2021