Ten artykuł jest częścią przewodnika implanty słuchowe: rodzaje i jak wybrać. Praktyczne zalecenia na co dzień, w tym co wolno, a czego unikać, opisujemy w artykule życie z implantem ślimakowym.
W skrócie
- Implant ślimakowy zastępuje komórki słuchowe ślimaka i bezpośrednio pobudza nerw słuchowy.
- Jest dla osób z ciężkim lub głębokim niedosłuchem odbiorczym, które w aparatach słabo rozumieją mowę, a także w częściowej głuchocie i przy głuchocie jednego ucha.
- U dzieci urodzonych głuchych najlepsze wyniki daje wczesne wszczepienie, w pierwszym, najpóźniej drugim roku życia.
- Operacja trwa zwykle pół godziny do godziny, procesor włącza się po kilku tygodniach, a mózg uczy się nowego słyszenia przez kolejne miesiące.
- W Polsce leczenie jest refundowane przez NFZ, także implanty w obu uszach.
Jak działa implant ślimakowy
Słyszymy dzięki komórkom zmysłowym w ślimaku, czyli w uchu wewnętrznym. Zamieniają one drgania dźwięku na impulsy elektryczne, które nerw słuchowy przekazuje do mózgu. W głębokim niedosłuchu odbiorczym to właśnie te komórki są zniszczone lub nie działają. Przyczyną może być wada genetyczna, zakażenie w czasie ciąży, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, leki uszkadzające słuch, uraz, hałas, nagła głuchota albo starzenie się ucha. Nawet bardzo mocny aparat słuchowy niewiele wtedy pomoże: można głośniej podać dźwięk, ale nie ma czego nim pobudzić.
Implant ślimakowy omija uszkodzone komórki. Zakończenia nerwu słuchowego w ślimaku zwykle zostają zachowane i można je pobudzić prądem. Elektroda wprowadzona do ślimaka przekazuje im impulsy elektryczne, a mózg odbiera je jako dźwięk.
Implant ślimakowy: procesor za uchem, implant wewnętrzny pod skórą i elektroda w ślimaku. Ilustracja: Jakub T. Jankiewicz na podstawie rysunku BruceBlaus (Blausen Medical), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Implant ma dwie części:
- zewnętrzną: procesor dźwięku z mikrofonami, zwykle noszony za uchem (są też procesory w całości przypinane do głowy, bez niczego na uchu), oraz cewkę, która trzyma się na skórze na magnesie. Procesor zamienia dźwięk na sygnał cyfrowy i przesyła go przez skórę. Zasila go akumulator lub baterie, które trzeba ładować lub wymieniać co kilka dni,
- wewnętrzną, wszczepianą podczas operacji: odbiornik z magnesem i układem elektronicznym pod skórą za uchem oraz cienką elektrodę z kilkunastoma lub kilkudziesięcioma stykami, wprowadzoną do ślimaka.
Implant ślimakowy MED-EL: część wewnętrzna z elektrodą (po lewej), procesor dźwięku z cewką i pilot. Fot. Thomas Haslwanter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (przycięte).
Styki elektrody leżą w różnych miejscach ślimaka, który ma ułożenie tonowe: u podstawy odbiera tony wysokie, w szczycie niskie. Dzięki temu implant może podawać różne częstotliwości w różne miejsca. Nie ma dziś implantów ślimakowych całkowicie wszczepialnych, bez części zewnętrznej.
Dla kogo jest implant ślimakowy
Dorośli
Implant rozważa się u osób z ciężkim lub głębokim obustronnym niedosłuchem odbiorczym, które w dobrze dobranych aparatach słuchowych słabo rozumieją mowę. Międzynarodowy konsensus podkreśla, że o kwalifikacji powinno decydować przede wszystkim to, jak pacjent rozumie mowę w aparatach, a nie sam wynik audiogramu. Wiele osób z dużym niedosłuchem przez lata nosi aparaty, nie wiedząc, że mogłyby słyszeć znacznie lepiej z implantem.
Najlepsze wyniki osiągają osoby, które straciły słuch po opanowaniu mowy, krótko nie słyszą i są zmotywowane do rehabilitacji. Długi czas głuchoty nie wyklucza implantu, ale zwykle oznacza wolniejsze i skromniejsze postępy.
Wiek nie jest przeciwwskazaniem. Francuskie wytyczne stwierdzają, że nie ma górnej granicy wieku, jeśli pacjent nie ma rozpoznanego otępienia i jest choć częściowo samodzielny. W przeglądzie badań z udziałem ponad 7 tysięcy starszych pacjentów rozumienie mowy w ciszy wzrosło średnio z 8% do 53%, a funkcje poznawcze po roku były stabilne lub się poprawiły. Osoby po osiemdziesiątce osiągały wyniki podobne do młodszych seniorów.
Dzieci
Jedno na tysiąc dzieci rodzi się z uszkodzeniem słuchu. Dzięki badaniom przesiewowym noworodków wykrywa się je zwykle w pierwszych tygodniach życia. Jeśli specjalistyczny ośrodek potwierdzi głęboki niedosłuch odbiorczy, a próba z aparatami słuchowymi nie daje postępów, dziecko kwalifikuje się do implantu.
Czas ma ogromne znaczenie. Drogi słuchowe w mózgu rozwijają się w pierwszych latach życia i potrzebują dźwięku. W Stanach Zjednoczonych implanty są dopuszczone od 9. miesiąca życia, a wiele ośrodków na świecie operuje dzieci jeszcze młodsze. Badania pokazują, że wszczepienie przed ukończeniem 12 miesięcy jest bezpieczne, a dzieci zaimplantowane przed ukończeniem 18 miesięcy osiągają w nastoletnim wieku wyniki językowe i szkolne na poziomie rówieśników. Większość dzieci z implantami rozumie płynnie mówione zdania. Korzyści mają też dzieci zaimplantowane później, choć mniejsze.
Wyniki zależą też od tego, czy dziecko nosi procesor przez cały dzień, od pracy z rodzicami i logopedą oraz od chorób współistniejących. Dzieci z zespołami genetycznymi, wrodzonym zakażeniem cytomegalowirusem czy autyzmem również mogą skorzystać z implantu, choć postępy bywają wolniejsze i bardziej zróżnicowane.
Częściowa głuchota
W częściowej głuchocie pacjent dobrze słyszy tony niskie, a w wysokich tonach jest głuchy. Nie słyszy dzwonka, śpiewu ptaków, części głosek, więc słabo rozumie mowę, zwłaszcza w hałasie. Aparat słuchowy niewiele mu daje, a do niedawna nie kwalifikował się do implantu, bo „za dobrze słyszał”.
Zielona linia: norma słuchu. Niebieska: częściowa głuchota, z prawidłowym słuchem w niskich tonach i jego utratą w wysokich. Czerwona: całkowita głuchota.
Metodę leczenia częściowej głuchoty implantem ślimakowym z zachowaniem własnego słuchu w niskich tonach opracował i rozwinął zespół prof. Henryka Skarżyńskiego. Program prowadzi Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu, a autor tego artykułu brał udział w badaniach z tego programu. Elektrodę wprowadza się bardzo delikatnie przez okienko okrągłe ślimaka i używa elektrod miękkich, które nie niszczą jego wnętrza. Pacjent słyszy wtedy niskie tony własnym uchem, a wysokie przez implant. W metaanalizie dostęp przez okienko okrągłe lepiej chronił resztki słuchu niż nawiercanie ślimaka. Zachowany własny słuch daje lepsze rozumienie mowy w hałasie i lepszy odbiór muzyki.
Miękkie elektrody implantu ślimakowego, zaprojektowane tak, by chronić strukturę ślimaka i resztki słuchu.
Głuchota jednego ucha
Osoba głucha na jedno ucho słabo lokalizuje dźwięki i ma kłopot ze zrozumieniem mowy w hałasie, często dokucza jej też szum w głuchym uchu. Implant ślimakowy jest jedynym rozwiązaniem, które przywraca słyszenie po stronie głuchej. Implanty na przewodnictwo kostne tylko przenoszą dźwięk do zdrowego ucha. W metaanalizie 50 badań u dorosłych po wszczepieniu poprawiły się rozumienie mowy, lokalizacja dźwięków i jakość życia, a szumy uszne u większości osób się zmniejszyły. U dzieci wyraźną poprawę rozumienia mowy miało około 80% zaimplantowanych. Najważniejsze jest, żeby głuchota nie trwała zbyt długo przed operacją.
Szczególne sytuacje
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z utratą słuchu: ślimak może szybko zarastać tkanką łączną, a potem kością. Implant trzeba wszczepić bez zwłoki.
- Zaawansowana otoskleroza: implant przywraca rozumienie mowy, także po wcześniejszej operacji strzemiączka. Częściej niż zwykle zdarza się pobudzanie nerwu twarzowego przez implant, które zwykle da się usunąć ustawieniami. Więcej w artykule o otosklerozie ślimakowej.
- Utrata słuchu po urazie głowy, także ze złamaniem kości skroniowej: implant zwykle pomaga.
- Wady wrodzone ucha wewnętrznego: operacja wymaga doświadczenia i odpowiednio dobranej elektrody. Opisujemy je w artykułach o wadach typu incomplete partition.
- Choroba Ménière’a z głuchotą, guz nerwu słuchowego, niedosłuch po radioterapii: implant bywa skuteczny, ale wymaga indywidualnej oceny.
Implanty w obu uszach
Dwa uszy słyszą lepiej niż jedno: łatwiej określić, skąd dochodzi dźwięk, i łatwiej rozumieć mowę w hałasie. U dzieci implanty obustronne poprawiają rozumienie mowy w hałasie, lokalizację dźwięków i rozwój słownictwa, najbardziej przy wszczepieniu wczesnym i jednoczesnym albo w krótkim odstępie. U dorosłych drugi implant poprawia rozumienie mowy w ciszy średnio o kilkanaście punktów procentowych, a także rozumienie w hałasie i lokalizację. Nawet późno wszczepiony drugi implant może dać korzyść. W Polsce od 2009 roku osoby spełniające kryteria mogą otrzymać refundowane dwa implanty.
Kwalifikacja: jakie badania
- badania słuchu: audiometria, badania rozumienia mowy w aparatach, u małych dzieci badania obiektywne (potencjały wywołane z pnia mózgu, emisje otoakustyczne),
- badania obrazowe: tomografia komputerowa kości skroniowej i często rezonans magnetyczny. U dzieci zaleca się zwykle oba badania, bo rezonans pokazuje nerw słuchowy, a tomografia kość i ślimak. U dorosłych z symetrycznym, powoli postępującym niedosłuchem obrazowanie bywa ograniczone. Przy niedosłuchu jednostronnym lub nagłym trzeba wykluczyć guz nerwu słuchowego,
- konsultacje: laryngolog, audiolog, logopeda, psycholog, u dzieci często także genetyk,
- szczepienia: przed operacją zalecane (choć nie obowiązkowe) jest szczepienie przeciw pneumokokom, bo osoby z implantem są bardziej narażone na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, szczególnie dzieci, osoby z wadami ślimaka i z zapaleniami ucha.
Operacja
Zabieg wykonuje się w znieczuleniu ogólnym. Chirurg nacina skórę za uchem, w kości tworzy łoże dla części wewnętrznej, przez wyrostek sutkowaty i niewielki otwór w kości dociera do ucha środkowego i wprowadza elektrodę do ślimaka, najczęściej przez okienko okrągłe. Podczas zabiegu sprawdza się działanie implantu i odpowiedź nerwu słuchowego.
Tomografia komputerowa po obustronnym wszczepieniu implantów: widoczne elektrody zwinięte w ślimakach. Fot. Hellerhoff, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (przycięte).
Zabieg trwa zwykle od pół godziny do godziny, dłużej przy trudnej budowie ucha. Pobyt w szpitalu trwa najczęściej kilka dni. Od niedawna w niektórych ośrodkach elektrodę wprowadza się z pomocą robota lub pod kontrolą pomiarów słuchu w czasie zabiegu, co ma lepiej chronić resztki słuchu.
Elektroda ma znaczenie. Każdy producent oferuje kilka rodzajów elektrod: proste, ułożone przy bocznej ścianie ślimaka, i zakrzywione, obejmujące jego oś. W metaanalizie elektrody zakrzywione częściej przemieszczały się do niewłaściwej części ślimaka, co pogarszało rozumienie mowy. Elektrody miękkie i delikatne wprowadzenie są szczególnie ważne u dzieci, które w ciągu życia mogą potrzebować wymiany implantu, oraz u osób z resztkami słuchu. Dobór elektrody to decyzja chirurga i audiologa. Dlatego warto wybrać ośrodek, który ma do dyspozycji implanty różnych producentów.
Włączenie i rehabilitacja
Procesor włącza się zwykle po 2–4 tygodniach, gdy rana się zagoi. Coraz więcej ośrodków włącza go wcześniej, nawet w pierwszych dniach po operacji, co jest bezpieczne i zmniejsza niepokój pacjentów.
Pierwsze wrażenia bywają zaskakujące: dźwięki brzmią sztucznie, metalicznie, jak piski albo „głos robota”. To normalne. W kolejnych tygodniach audiolog wielokrotnie ustawia implant, a mózg uczy się nowego słyszenia. U dorosłych rozumienie mowy poprawia się najszybciej w pierwszych miesiącach i zwykle dalej rośnie przez rok lub dłużej. U dzieci podstawą jest codzienne noszenie procesora przez cały dzień i praca z rodzicami oraz logopedą. Im więcej godzin z dźwiękiem, tym lepszy rozwój mowy.
Jakich wyników się spodziewać
- Dorośli: w przeglądzie ponad 200 badań rozumienie słów wzrosło średnio z 8% do 54%. Większość osób znów rozmawia twarzą w twarz, wiele także przez telefon. Poprawia się jakość życia, aktywność społeczna i zawodowa.
- Seniorzy: korzyści podobne jak u młodszych dorosłych. W metaanalizie osoby używające aparatów lub implantów miały o 19% mniejsze ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych niż osoby z nieleczonym niedosłuchem. To związek obserwacyjny, a nie dowód, że implant chroni przed otępieniem.
- Dzieci: większość rozwija mowę i rozumie ją ze słuchu. Najlepsze wyniki osiągają dzieci zaimplantowane wcześnie i obustronnie.
Wyniki są bardzo różne u różnych osób. Wpływają na nie czas trwania głuchoty, przyczyna, budowa ślimaka, stan nerwu słuchowego, choroby współistniejące i rehabilitacja. Przed operacją warto omówić z zespołem realistyczne oczekiwania.
Ryzyko i powikłania
Wszczepienie implantu ślimakowego jest operacją bezpieczną, ale jak każdy zabieg niesie ryzyko:
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi: w metaanalizie po operacji zgłaszało je około 9% pacjentów, częściej starsi. Zwykle są przejściowe,
- zaburzenia smaku, drętwienie języka, szum: zwykle mijają w ciągu tygodni do miesięcy,
- niedowład nerwu twarzowego: bardzo rzadko,
- zakażenie rany, krwiak, wyjątkowo wysunięcie się implantu przez skórę,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: rzadkie, ale możliwe nawet po latach, zwłaszcza przy zapaleniach ucha i wadach ślimaka. Chronią szczepienia i szybkie leczenie zapaleń ucha,
- przemieszczenie magnesu: w przeglądzie około 1 na 80 pacjentów, najczęściej po rezonansie magnetycznym lub urazie głowy,
- awaria implantu: w 10-letniej obserwacji około 6% urządzeń wymagało wymiany. Ponowna operacja zwykle się udaje i przywraca słyszenie.
Obrzęk, ból, zaczerwienienie lub wyciek z ucha po stronie implantu to powód do pilnej wizyty w ośrodku.
Rezonans magnetyczny i badania obrazowe
Tomografię komputerową można wykonywać bez ograniczeń. Rezonans magnetyczny jest możliwy, ale na warunkach, które zależą od modelu implantu. Nowe implanty z obracającym się magnesem pozwalają na badanie 1,5 T, a część również 3 T, bez usuwania magnesu i bez bolesnej opaski uciskowej. Starsze modele wymagają opaski, a czasem zabiegowego wyjęcia magnesu przed badaniem. W badaniu prospektywnym przemieszczenie magnesu wymagające operacji zdarzyło się w 2% badań rezonansu, a ból był najczęstszym problemem, wyraźnie rzadszym przy nowych magnesach. W okolicy implantu obraz zawsze jest zniekształcony. Szczegóły w artykule życie z implantem ślimakowym.
Producenci implantów
W Polsce wszczepia się głównie implanty trzech firm: Cochlear (Australia), MED-EL (Austria) i Advanced Bionics (USA, grupa Sonova). Od niedawna stosuje się też chiński implant Nurotron. Zasada działania jest u wszystkich podobna, różnią się elektrodami, oprogramowaniem, procesorami, zasilaniem, łącznością z telefonem i warunkami rezonansu. W 2024 roku firma Cochlear przejęła dział implantów ślimakowych Oticon Medical i przejęła opiekę nad jego użytkownikami. Więcej o implantach z Chin piszemy w artykule chińskie implanty ślimakowe (Nurotron).
Dla pacjenta ważne są: wygląd i wygoda procesora, czas pracy akumulatora, wodoodporność, łączność z telefonem, kolory (zwłaszcza dla dzieci) i serwis. Dla chirurga i audiologa najważniejsze są rodzaj elektrody, warunki rezonansu i doświadczenie z danym systemem.
NFZ i koszty
Kwalifikacja, operacja, implant i rehabilitacja w ośrodkach mających umowę z NFZ są bezpłatne. Refundowane są też dwa implanty u osób spełniających kryteria. Procesor zewnętrzny z czasem się zużywa. NFZ refunduje jego wymianę zwykle nie wcześniej niż po 5 latach, gdy urządzenie przestało być sprawne nie z winy użytkownika. Na wymianę, szczególnie u dorosłych, bywa kolejka. Na operację można zarejestrować się w ośrodkach wszczepiających implanty. Wiodącym ośrodkiem w Polsce jest Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu (Światowe Centrum Słuchu w Kajetanach pod Warszawą), gdzie wszczepiono najwięcej implantów ślimakowych w kraju i jedną z największych ich liczb na świecie jako w pojedynczym ośrodku. Czas oczekiwania sprawdzisz w informatorze NFZ.
Źródła i dodatkowe informacje
- Buchman CA, Gifford RH, Haynes DS i wsp. Unilateral Cochlear Implants for Severe, Profound, or Moderate Sloping to Profound Bilateral Sensorineural Hearing Loss: A Systematic Review and Consensus Statements. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg 2020. PMID: 32857157
- Boisvert I, Reis M, Au A i wsp. Cochlear implantation outcomes in adults: A scoping review. PLoS One 2020. PMID: 32369519
- Hermann R, Lescanne E, Loundon N i wsp. French Society of ENT (SFORL) guidelines. Indications for cochlear implantation in adults. Eur Ann Otorhinolaryngol Head Neck Dis 2019. PMID: 31005457
- Kay-Rivest E, Schlacter J, Waltzman SB. Cochlear implantation outcomes in the older adult: a scoping review. Cochlear Implants Int 2022. PMID: 35774034
- Tang D, Tran Y, Lo C i wsp. The Benefits of Cochlear Implantation for Adults: A Systematic Umbrella Review. Ear Hear 2024. PMID: 38233980
- Dazert S, Thomas JP, Loth A i wsp. Cochlear Implantation. Dtsch Arztebl Int 2020. PMID: 33357341
- Naik AN, Varadarajan VV, Malhotra PS. Early pediatric Cochlear implantation: An update. Laryngoscope Investig Otolaryngol 2021. PMID: 34195373
- Cejas I, Barker DH, Petruzzello E i wsp. Cochlear Implantation and Educational and Quality-of-Life Outcomes in Adolescence. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg 2023. PMID: 37382935
- Skarżyński H, Lorens A, Matusiak M, Porowski M i wsp. Partial deafness treatment with the Nucleus Straight Research Array cochlear implant. Audiol Neurootol 2012. PMID: 21846981
- Skarżyński H, Lorens A, Matusiak M, Porowski M i wsp. Cochlear implantation with the Nucleus Slim Straight electrode in subjects with residual low-frequency hearing. Ear Hear 2014. PMID: 24556970
- Snels C, IntHout J, Mylanus E i wsp. Hearing Preservation in Cochlear Implant Surgery: A Meta-Analysis. Otol Neurotol 2019. PMID: 30624395
- Schaefer S, Sahwan M, Metryka A i wsp. The benefits of preserving residual hearing following cochlear implantation: a systematic review. Int J Audiol 2021. PMID: 33426931
- Oh SJ, Mavrommatis MA, Fan CJ i wsp. Cochlear Implantation in Adults With Single-Sided Deafness: A Systematic Review and Meta-analysis. Otolaryngol Head Neck Surg 2023. PMID: 35230924
- Benchetrit L, Ronner EA, Anne S i wsp. Cochlear Implantation in Children With Single-Sided Deafness: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg 2021. PMID: 33151295
- Bance M, Costales Marcos M, Guignard J i wsp. The benefit of bilateral cochlear implants in adults with bilateral sensorineural hearing loss: a systematic review and meta-analysis. Cochlear Implants Int 2025. PMID: 40566884
- Zhuchkova A, Remacha J, Sandoval M i wsp. Benefits of bilateral cochlear implantation in children: a systematic review and meta-analysis. Eur Arch Otorhinolaryngol 2026. PMID: 42162288
- Skarżyński PH, Pastuszak A, Gos E, … Porowski M, Skarżyński H. Outcomes of Cochlear Implantation in Patients with Far-Advanced Otosclerosis Who Had Previously Undergone Stapes Surgery. J Int Adv Otol 2024. PMID: 39155792
- Skarżyński PH, Kołodziejak A, Czaplicka E, … Porowski M, Skarżyński H. Cochlear Implantation Benefits for Patients with Trauma-Induced Bilateral Hearing Loss. Med Sci Monit 2025. PMID: 40765298
- Singhal K, Singhal J, Muzaffar J i wsp. Outcomes of Cochlear Implantation in Patients with Post-Meningitis Deafness: A Systematic Review. J Int Adv Otol 2020. PMID: 33136024
- Jwair S, Prins A, Wegner I i wsp. Scalar Translocation Comparison Between Lateral Wall and Perimodiolar Cochlear Implant Arrays: A Meta-Analysis. Laryngoscope 2021. PMID: 33159469
- Parker R, Muzaffar J, AuD MA i wsp. Early activation of cochlear implants: a systematic review and narrative synthesis. Cochlear Implants Int 2024. PMID: 38111171
- Hänsel T, Gauger U, Bernhard N i wsp. Meta-analysis of subjective complaints of vertigo and vestibular tests after cochlear implantation. Laryngoscope 2018. PMID: 29314057
- Layfield E, Hwa TP, Naples J i wsp. Failure and Revision Surgery After Cochlear Implantation in the Adult Population. Otol Neurotol 2021. PMID: 33351564
- Alanazi GA, Alrashidi AS, Alqarni KS i wsp. Meningitis post-cochlear implant and role of vaccination. Saudi Med J 2022. PMID: 36517062
- Alahmadi A, Alenzi S, Alsheikh M i wsp. Magnet and receiver-stimulator displacement after cochlear implantation: Clinical characters and management approaches. Saudi Med J 2021. PMID: 34344804
- Helbig S, Thiemann N, Hattingen E i wsp. Prospective study on magnetic resonance imaging in cochlear implant patients. Eur Arch Otorhinolaryngol 2024. PMID: 37707616
- Yeo BSY, Song HJJMD, Toh EMS i wsp. Association of Hearing Aids and Cochlear Implants With Cognitive Decline and Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Neurol 2023. PMID: 36469314
- Yigit O, Kalaycik Ertugay C, Yasak AG i wsp. Which imaging modality in cochlear implant candidates? Eur Arch Otorhinolaryngol 2019. PMID: 30805723
- Jak wygląda refundacja implantu słuchowego? (Razem dla Słuchu)
- Informator o terminach leczenia NFZ