U pacjentów podróżujących samolotem w pewnych sytuacjach mogą pojawić się problemy z uchem oraz narządem równowagi. Jest to związane z powstającą różnicą ciśnień między uchem środkowym a środowiskiem zewnętrznym. Jak przygotować się do lotu aby uniknąć poważnych powikłań? Dowiesz się z tego poradnika.


trąbka słuchowa – co to jest?
lot samolotem a ucho środkowe
lot samolotem podczas choroby
zdjęcie ucha po locie samolotem
jak przygotować się do lotu?
postępowanie w przypadku choroby ucha po locie
pytania i odpowiedzi
Lot samolotem a słuch – czym jest i jak działa trąbka słuchowa?

Ciągle wzrastająca częstość lotów samolotem powoduje, że do gabinetu laryngologa zgłaszają się pacjenci z różnymi zaburzeniami wynikającymi ze zmian ciśnień podczas takich lotów. Jedną z głównych przyczyn problemów usznych w tych przypadkach są zaburzenia trąbki słuchowej i aby dobrze zrozumieć mechanizm powstawania tych zaburzeń należy przynajmniej w zarysie poznać czym jest i jak działa trąbka słuchowa.

Trąbka słuchowa ( ryc. 1, oznaczenie: Auditory tube) jest dość długim, kilkucentymetrowym połączeniem między nosową częścią gardła a jamą bębenkową (Tympanic cavity), czyli miejscem, gdzie znajdują się kosteczki słuchowe.  Trąbka słuchowa z jednej strony kończy się w uchu, które nie ma bezpośredniego połączenia ze środowiskiem zewnętrznym jeśli błona bębenkowa jest cała, natomiast drugi jej koniec leży w górnej części gardła. Funkcją trąbki słuchowej jest wyrównywanie ciśnienia w jamie bębenkowej w taki sposób, by różnica ze środowiskiem zewnętrznym była bliska zeru – czyli aby te ciśnienia były równe. Ujście trąbki słuchowej leżące w gardle jest normalnie zamknięte, ale otwiera się podczas przełykania śliny, ziewania czy szerokiego otwierania ust. Można wtedy usłyszeć delikatne trzaśnięcie w uszach, gdy ciśnienia się wyrównują. Jest to stan prawidłowy.

Ryc. 1 Schemat ucha. Auditory tube – trąbka słuchowa (Źródło: Wikimedia Commons)

W pewnych sytuacjach ujście trąbki słuchowej w gardle ma zaburzoną drożność. Dzieje się tak w przypadkach takich jak: u dzieci często gdy jest przerośnięty migdałek gardłowy, który uciska mechanicznie ujście trąbki, gdy jest alergia i obrzęk tkanki chłonnej wokół trąbki, gdy jest infekcja górnych dróg oddechowych w postaci ostrej (katar, ostry nieżyt nosa) lub przewlekłej (przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa). Rzadko dzieje się tak gdy ujście trąbki słuchowej jest przysłonięte guzem (osoby starsze). Niedrożność ujścia gardłowego trąbki słuchowej powoduje, że ciśnienia nie mogą się wyrównywać prawidłowo, w związku z czym w jamie bębenkowej powstaje ciśnienie ujemne, które początkowo wywołuje jedynie uczucie przytkania ucha, natomiast gdy trwa dłużej powoduje gromadzenie się płynu przesiękowego z naczyń krwionośnych jamy bębenkowej, co skutkuje niedosłuchem i szumem usznym. Pewną analogię można wyobrazić sobie obserwując zabieg “stawiania baniek”, praktykowanego niekiedy nawet obecnie, gdzie widoczne jest zasysanie skóry do środka takiej bańki wskutek podciśnienia wytworzonego w tym wypadku przez ogrzanie i rozrzedzenie powietrza.

Co dzieje się podczas lotu samolotem z uchem?

Podczas lotu samolotem ciśnienia na zewnątrz zmieniają się w sposób szybki, w uchu środkowym nie zawsze wyrównują się więc odpowiednio sprawnie. Każdy podróżujący samolotem doznał uczucia zatkania ucha, zwłaszcza podczas wznoszenia czy opadania maszyny. Uczucie to jest związane właśnie z zaburzoną równowagą ciśnień między atmosferą – gdzie zmieniają się one szybko a uchem środkowym – gdzie pozostają względnie stałe. Podczas wznoszenia samolotu ciśnienie w uchu środkowym jest wyższe w stosunku do otoczenia (ryc. 3). Podczas opadania samolotu ciśnienie w uchu środkowym jest niższe w stosunku do otoczenia (ryc. 4), powstaje więc podciśnienie. Aby wyrównać ciśnienia należy częściej niż zwykle przełykać ślinę, ziewać czy wykonywać pewne ćwiczenia otwierające trąbkę słuchową. Przy zdrowych górnych drogach oddechowych takie postępowanie jest zwykle wystarczające.

Ryc. 2 Schemat ucha – stan prawidłowy

Ryc. 3 Schemat ucha przy starcie samolotu

Ryc. 4 Schemat ucha podczas obniżania się samolotu

Co dzieje się podczas lotu samolotem gdy człowiek jest chory?

Gdy człowiek lecący samolotem ma infekcję górnych dróg oddechowych z towarzyszącym katarem, alergią, przewlekłym zapaleniem zatok, przerostem migdałka gardłowego (zwłaszcza u dzieci) lub innym schorzeniem wpływającym na zaburzoną drożność trąbki słuchowej, wtedy nawet przy przełykaniu śliny lub wykonywaniu innych opisanych wcześniej czynności trąbka słuchowa nie otwiera się gdyż jest zablokowana mechanicznie lub przez obrzęk. Duże zmiany ciśnienia w takich przypadkach mogą spowodować:

  • ból – niekiedy bardzo silny, gdy błona bębenkowa będąc mocno unerwiona odkształca się, wciąga lub wybrzusza w zależności od różnicy ciśnienia;
  • niedosłuch – związany najczęściej z usztywnieniem błony bębenkowej;
  • pęknięcie błony bębenkowej – kiedy jest osłabiona w wyniku innych przewlekłych chorób;
  • krwawienie do jamy bębenkowej – gdy ciśnienie w uchu gwałtownie spadnie w stosunku do ciśnienia na zewnątrz;
  • szum uszny – związany z niedosłuchem, obecnością wysięku w uchu lub krwi.
Hemotympanum  – krwawienie do jamy bębenkowej

Na zdjęciu poniżej widoczna ciemna, nieprzejrzysta błona bębenkowa, w jamie bębenkowej znajduje się krew. Podczas lotu samolotem doszło do krwawienia do jamy bębenkowej u pacjenta chorego na katar.

Hemotympanum – krwawienie do jamy bębenkowej
Jak więc należy postępować podczas lotu samolotem?

  1. Przede wszystkim należy – o ile to możliwe – unikać lotów samolotem podczas choroby. Dotyczy to zwłaszcza małych dzieci, które nie umieją aktywnie udrażniać ujścia trąbki słuchowej.
  2. Nie należy spać podczas wznoszenia się a zwłaszcza obniżania podczas lądowania.
  3. Podczas wznoszenia i opadania należy przełykać ślinę, żuć gumę lub ziewać – te sytuacje wpływają na wyrównanie ciśnień w uchu.
  4. Małe dzieci powinny ssać smoczek lub butelkę – to pomaga w udrożnianiu trąbki słuchowej oraz nie powinny spać (jak w pkt. 2)
  5. Można zastosować obkurczające krople do nosa – zarówno kupowane w aptece bez recepty jak np. Xylometazolin, Oxalin, Nasivin, jak również leki sterydowe w aerozolu jak np. Flixonase czy Buderhin, które obkurczają śluzówkę nosa w inny sposób działając dłużej i efektywniej ale są na receptę. Można również stosować leki antyalergiczne działające ogólnie i podawane doustnie. Niektóre z tych leków są jednak przeciwwskazane dla osób z nadciśnieniem, chorobami serca i nadczynnością tarczycy dlatego należy skonsultować się z lekarzem odnośnie wskazań i przeciwwskazań.
Jakie jest postępowanie lecznicze w przypadku uszkodzenia słuchu po locie samolotem?

Postępowanie lecznicze zależy do rodzaju uszkodzenia i może być prowadzone ambulatoryjnie lub w warunkach szpitalnych, jeśli nasilenie dolegliwości jest duże i istnieje zagrożenie trwałym ubytkiem funkcji narządu słuchu.

Rozpoznanie rodzaju uszkodzenia słuchu może być postawione na podstawie badania lekarskiego oraz badań dodatkowych, co pozwoli na rozróżnienie czy mamy do czynienia z niedosłuchem przewodzeniowym (uszkodzenie ucha środkowego), odbiorczym (uszkodzenie ucha wewnętrznego) czy mieszanym (uszkodzenie obu). Postępowanie może obejmować:

  • podawanie leków obkurczających śluzówkę nosogardła (krople do nosa, sterydy w aerozolu);
  • przedmuchiwanie trąbek słuchowych;
  • inhalacje ciśnieniowe AMSA;
  • myringotomię czyli nacięcie błony bębenkowej;
  • drenaż jamy bębenkowej;
  • podawanie antybiotyków (na ogół zapobiegawczo);
  • myringoplastykę czyli naprawę uszkodzonej błony bębenkowej;
  • leczenie szpitalne z kroplówkami dożylnymi;
  • inne.

Tak więc leczenie ściśle zależy od rodzaju uszkodzenia słuchu, co z kolei może być stwierdzone w badaniu przez doświadczonego lekarza. Nie należy bagatelizować objawów a w razie pojawienia się ich trzeba udać się do specjalisty otolaryngologa.

Pytania i odpowiedzi – lot samolotem i słuch

Czy po locie samolotem można doznać trwałego uszkodzenia słuchu?

Tak, uszkodzenie słuchu może pozostać trwałe ale są to sytuacje rzadkie. Zwykle jest ono odwracalne. Do trwałego uszkodzenia słuchu może dojść po pęknięciu błony bębenkowej lub wskutek towarzyszącego urazu ucha wewnętrznego.

Co oznacza krew w uszach po locie samolotem?

Może oznaczać uszkodzenie błony bębenkowej ale częściej jest wynikiem pękniętego naczynia na błonie bębenkowej, która ma bogate unaczynienie.

Co oznacza ciągły pisk po locie samolotem?

Może oznaczać uszkodzenie ucha wewnętrznego, które zwykle jest przejściowe jeśli nie towarzyszą temu inne objawy.

Co należy zrobić gdy pojawią się objawy uszne po locie samolotem?

Wymienione wcześniej w rozdziale łagodne objawy mogą wskazywać na obecność uszkodzenia ucha. Tak jak wspomniano, zwykle uszkodzenie takie jest odwracalne i goi się bez pozostawienia śladów gdy ciśnienia się wyrównają a objawy ustępują wkrótce po lądowaniu.

Jeśli się utrzymują lub wręcz narastają to warto udać się do lekarza, ponieważ dolegliwości w postaci szumu usznego lub niedosłuchu mogą utrzymać się nieleczone nawet kilka tygodni. Mogą one być bardzo uciążliwe, a można porównać to do sytuacji zatkania ucha po basenie. Dodatkowo, jak również wspomniano, uszkodzeniu może ulegać również ucho wewnętrzne czyli ślimak. Jeśli nie zareaguje się szybko to uszkodzenie takie może zostać nieodwracalne a szumy uszne mogą spowodować istotne pogorszenie jakości życia.

Wizyta u lekarza jest więc niezbędna w takich przypadkach jak: silny niedosłuch i szumy uszne, krwawienie z ucha oraz zawroty głowy pozostające w powiązaniu z lotem samolotem.

Czy dziecko z drenami wentylacyjnymi może podróżować samolotem?

Tak, może. Obecność drenów wentylacyjnych jest w tym przypadku zaletą, ponieważ dzięki ich obecności ciśnienia w uchu środkowym wyrównują się bardzo szybko.

Czy loty samolotem są niebezpieczne dla ucha po operacji stapedotomii?

 Każda gwałtowna zmiana ciśnienia w środowisku jest bardziej niebezpieczna dla ucha z założoną protezką niż dla ucha zdrowego. Dlatego też należy pamiętać o odpowiednim wyrównywaniu ciśnień w uchu środkowym, zwłaszcza podczas startu i lądowania. Tak więc należy przełykać ślinę, częściej ziewać, można żuć gumę, można również przed startem czy lądowaniem użyć kropli do nosa ze środkiem obkurczającym lub sterydem. Działania te mają na celu wyrównywanie ciśnień w uchu środkowym i środowisku zewnętrznym poprzez udrażnianie trąbki słuchowej.